Ebbenhout en palmhout: het klassieke paar van schaakstukken

De omschrijving komt vaak voor in kruiswoordpuzzels: « ivoor of ebbenhout op een schaakbord ». Afhankelijk van het aantal hokjes is het gezochte antwoord een woord als PION of STUK. Achter de puzzel schuilt een echte materiaalgeschiedenis: die van een contrast tussen een kostbaar wit en een diep zwart, dat fabrikanten met steeds toegankelijker houtsoorten hebben nagemaakt.

Ivoor of ebbenhout op een schaakbord: de oorsprong van het contrast

De regels eisen twee duidelijk onderscheiden partijen. De fraaiste manier om dat voor een luxeobject te bereiken, was twee van nature tegengestelde materialen te combineren: ivoor, crèmewit, dicht en zacht aanvoelend, en ebbenhout, met een zwart dat maar weinig houtsoorten evenaren. Dit paar komt voor in tal van oude spellen die in musea bewaard worden en heeft het schaakspel blijvend verbonden met het idee van wit en zwart.

Ivoor was even duur als kwetsbaar voor vocht. Vanaf de negentiende eeuw gebruikten de meeste spellen die bedoeld waren om mee te spelen daarom een licht hout, palmhout, voor de witte stukken. De eerste Staunton-spellen, in 1849 in Londen in de verkoop gebracht, werden aangeboden in palmhout en ebbenhout, en soms in ivoor. Tegenwoordig is de handel in olifantenivoor in Frankrijk (besluit van 16 augustus 2016 en latere teksten) en in de Europese Unie zeer strikt geregeld: palmhout heeft definitief de fakkel overgenomen.

Heb je een oud spel van ivoor en vraag je je af of je het mag verkopen? Dat komt aan bod op onze pagina over historische stijlen van schaakstukken, met een verwijzing naar een uitgebreid artikel over de regelgeving.

Ebbenhout: het natuurlijke zwart

Ebbenhout

Zeer dicht en zeer hard kernhout van verschillende bomen uit het geslacht Diospyros, zwart of zwartbruin, dat zo gladpolijst dat het zonder lak glanst. Gabon-ebbenhout en Macassar-ebbenhout zijn de bekendste.

Gabon-ebbenhout (Diospyros crassiflora), geoogst in Centraal-Afrika, is het zwartst, bijna zonder zichtbare nerf. De gemiddelde dichtheid ligt rond 955 kg/m³ en de Janka-hardheid overschrijdt 13.000 newton, waardoor het tot de hardste houtsoorten behoort die voor schaakstukken worden gebruikt. De soort staat op de rode lijst van de IUCN.

Macassar-ebbenhout (Diospyros celebica), afkomstig van Sulawesi in Indonesië, is gestreept in bruin en bruingeel. Het is nog dichter (ongeveer 1.120 kg/m³) en dient vooral voor fineer van borden en decoratieve spellen. De IUCN classificeert het als kwetsbaar.

Deze twee houtsoorten staan niet in de CITES-bijlagen, in tegenstelling tot het ebbenhout van Madagaskar, dat sinds 2013 in bijlage II is opgenomen. Hun zeldzaamheid en trage groei verklaren de prijs van spellen van massief ebbenhout.

Waarom zijn de zwarte stukken van ebbenhout?

Om drie redenen. Eerst de kleur: geen enkel ander hout levert vanzelf zo'n zuiver zwart. Dan het gewicht: een stuk van ebbenhout is van nature zwaarder dan een even groot stuk van palmhout, wat de stabiliteit ten goede komt. Ten slotte de duurzaamheid: de hardheid van ebbenhout bewaart de fijnheid van de profielen en de kantelen van de toren. Het nadeel is de neiging om te scheuren als het te snel droogt of sterke vochtschommelingen ondergaat; vandaar het belang van goed gestabiliseerd hout en een passende opberging (zie het onderhoud van een houten spel).

Palmhout: het wit dat de standaard werd

Palmhout (Buxus sempervirens) heeft de plaats van ivoor ingenomen voor de witte stukken. De uiterst fijne nerf leent zich voor details, de dichtheid (ongeveer 965 kg/m³) is vergelijkbaar met die van ebbenhout en de bleke kleur krijgt met de tijd een honinggele patina. Omdat Europees palmhout lang in de Franse Jura werd bewerkt, is het nauw verbonden met de geschiedenis van de draaiers uit de streek van Saint-Claude en Dortan (zie Saint-Claude en de Jura).

Wat is geëboniseerd palmhout?

Geëboniseerd palmhout

Zwart gebeitst palmhout, bedoeld om ebbenhout na te bootsen. Het wordt gebruikt voor de zwarte stukken van betaalbaardere spellen: dezelfde dichtheid en dezelfde fijnheid van het draaiwerk als de witte stukken, voor een veel lagere prijs dan massief ebbenhout.

Ebonisering bestaat erin het hout met een zwarte kleurstof te impregneren en het vervolgens af te werken (lak, matte lak of was) om de kleur te fixeren. Goed uitgevoerd geeft het een diep en egaal zwart. Van dichtbij herken je het aan de nerf van het palmhout die soms onder de kleur doorschemert, en aan de rand van de voet, die soms lichter is. Na jaren van intensief spelen kan het op de randen slijten, wat geen gebrek is maar een patina.

Jaques of London en het paar palmhout en ebbenhout

Het Londense huis Jaques, dat in 1849 de eerste Staunton-spellen vervaardigde, bepaalde het beeld van het toernooispel in palmhout en ebbenhout, verzwaard en met vilt. De geschiedenis van dit model, van ontwerp tot wereldwijde verspreiding, staat op onze pagina over het Staunton-ontwerp. Om het paar palmhout en ebbenhout op hedendaagse modellen te zien, toont Le Palais des Échecs Staunton-schaakstukken van palmhout en ebbenhout en hun varianten in geëboniseerd palmhout.

Bronnen: rode lijst van de IUCN en The Wood Database (ebbenhout, palmhout), CITES (CoP16, 2013), Légifrance (besluit van 16 augustus 2016 over olifantenivoor), Wikipedia (Frans): Staunton-schaakstukken.