Heban i bukszpan: klasyczna para figur szachowych

To sformułowanie często wraca w krzyżówkach: „z kości słoniowej lub hebanu na szachownicy”. Zależnie od liczby kratek oczekiwaną odpowiedzią jest słowo takie jak PIONY czy FIGURY. Za tą zagadką kryje się prawdziwa historia materiałów: historia kontrastu między kosztowną bielą a głęboką czernią, który producenci odtwarzali z coraz łatwiej dostępnego drewna.

Z kości słoniowej lub hebanu na szachownicy: skąd ten kontrast

Zasady wymagają dwóch wyraźnie odróżnialnych stron. Najbardziej elegancki sposób, by to osiągnąć w przedmiocie luksusowym, polegał na zestawieniu dwóch naturalnie przeciwstawnych materiałów: kości słoniowej, kremowobiałej, gęstej i miłej w dotyku, oraz hebanu o czerni, której niewiele gatunków dorównuje. Taką parę widać w wielu dawnych zestawach przechowywanych w muzeach i na trwałe związała ona grę w szachy z ideą bieli i czerni.

Kość słoniowa była równie droga, co wrażliwa na wilgoć. Już od XIX wieku większość zestawów przeznaczonych do gry wykorzystywała więc na białe figury jasne drewno, bukszpan. Pierwsze zestawy Staunton, wprowadzone do sprzedaży w Londynie w 1849 roku, oferowano z bukszpanu i hebanu, a czasem z kości słoniowej. Dziś handel kością słoniową słonia jest we Francji (rozporządzenie z 16 sierpnia 2016 roku i następne akty) oraz w Unii Europejskiej bardzo ściśle regulowany: bukszpan ostatecznie przejął jej rolę.

Masz dawny zestaw z kości słoniowej i zastanawiasz się, czy możesz go sprzedać? Ta kwestia jest omówiona na naszej stronie o stylach historycznych figur, z odnośnikiem do szczegółowego artykułu o przepisach.

Heban: naturalna czerń

Heban

Bardzo gęste i bardzo twarde drewno twardzielowe kilku drzew z rodzaju Diospyros, czarne lub czarnobrązowe, które poleruje się do połysku bez lakieru. Najbardziej znane są heban gaboński i heban makasarski.

Heban gaboński (Diospyros crassiflora), pozyskiwany w Afryce Środkowej, jest najczarniejszy, prawie bez widocznego rysunku słojów. Jego średnia gęstość wynosi około 955 kg/m³, a twardość Janki przekracza 13 000 niutonów, co czyni go jednym z najtwardszych gatunków używanych na figury. Gatunek figuruje na Czerwonej Liście IUCN.

Heban makasarski (Diospyros celebica), pochodzący z Celebesu w Indonezji, jest w brązowe i płowe pasy. Jeszcze gęstszy (około 1 120 kg/m³), służy głównie do fornirowania szachownic i zestawów dekoracyjnych. IUCN klasyfikuje go jako narażony.

Żaden z tych dwóch gatunków nie figuruje w załącznikach CITES, inaczej niż hebany z Madagaskaru, wpisane do załącznika II od 2013 roku. Rzadkość i powolny wzrost wyjaśniają cenę zestawów z litego hebanu.

Dlaczego czarne figury są z hebanu?

Z trzech powodów. Po pierwsze barwa: żadne inne drewno nie daje samo z siebie tak wyrazistej czerni. Po drugie waga: figura z hebanu jest naturalnie cięższa od figury tej samej wielkości z bukszpanu, co poprawia jej stabilność. Po trzecie trwałość: twardość hebanu zachowuje delikatność profili i krenelaży wież. Jego wadą jest skłonność do pękania, jeśli schnie zbyt szybko lub podlega dużym zmianom wilgotności, stąd znaczenie dobrze ustabilizowanego drewna i odpowiedniego przechowywania (zobacz pielęgnację zestawu z drewna).

Bukszpan: biel, która stała się standardem

Bukszpan (Buxus sempervirens) zajął miejsce kości słoniowej w figurach białych. Jego niezwykle drobny słój nadaje się do szczegółów, gęstość (około 965 kg/m³) dorównuje gęstości hebanu, a jasna barwa z czasem nabiera miodowożółtej patyny. Ponieważ bukszpan europejski od dawna obrabiano we francuskiej Jurze, jest on ściśle związany z historią tokarzy z okolic Saint-Claude i Dortan (zobacz Saint-Claude i Jura).

Czym jest bukszpan barwiony na heban?

Bukszpan barwiony na heban

Bukszpan zabarwiony na czarno, by imitował heban. Stosuje się go na figury czarne w zestawach bardziej przystępnych: ta sama gęstość i ta sama dokładność toczenia co w białych, a koszt znacznie niższy niż litego hebanu.

Barwienie na heban polega na nasyceniu drewna czarnym barwnikiem, a następnie wykończeniu go (lakier, matowa laka lub wosk), by utrwalić kolor. Dobrze wykonane daje głęboką, równomierną czerń. Z bliska poznaje się je po słoju bukszpanu, który czasem prześwituje spod barwnika, i po krawędzi podstawy, czasem jaśniejszej. Po latach intensywnej gry barwa może się wycierać na krawędziach, co nie jest wadą, lecz patyną.

Jaques of London i para bukszpan–heban

Londyński dom Jaques, który wytwarzał pierwsze zestawy Staunton w 1849 roku, utrwalił obraz turniejowego zestawu z bukszpanu i hebanu, obciążonego i oklejonego filcem. Historię tego wzoru, od projektu po światowe rozpowszechnienie, opowiada nasza strona o wzorze Staunton. Aby zobaczyć parę bukszpan–heban na współczesnych modelach, Le Palais des Échecs prezentuje figury Staunton z bukszpanu i hebanu oraz ich warianty z bukszpanu barwionego na heban.

Źródła: Czerwona Lista IUCN i The Wood Database (hebany, bukszpan), CITES (CoP16, 2013), Légifrance (rozporządzenie z 16 sierpnia 2016 roku w sprawie kości słoniowej słonia), Wikipedia (po francusku): zestaw figur szachowych Staunton.