Jakie drewno na zestaw szachowy? Porównanie gatunków

Figurę szachową trzyma się w dłoni, stawia się ją tysiące razy i musi zachować wyraźne krawędzie przez dziesięciolecia. Idealne drewno jest więc gęste (dla wagi i stabilności), twarde (by znosić uderzenia), o drobnym i zwartym słoju (by szczegóły toczenia pozostały precyzyjne) i stabilne (by nie pękało). Niewiele gatunków łączy te cztery cechy, a te, którym się to udaje, bywają rzadkie, drogie lub chronione.

Drewniane figury szachowe: kryteria, które się liczą

Drewno szlachetne

Handlowe określenie rzadkich gatunków, często tropikalnych, cenionych za barwę, gęstość lub rysunek słojów: heban, palisander, drewno różane, padauk. To nie jest kategoria botaniczna ani prawna.

Gęstość mierzy się w kilogramach na metr sześcienny, dla drewna suchego. Powyżej 900 kg/m³ figura jest już ciężka w dłoni, zanim jeszcze zostanie obciążona. Twardość wyraża się zwykle w skali Janki, w niutonach: to siła potrzebna do wciśnięcia stalowej kulki w drewno. Im jest wyższa, tym lepiej figura znosi uderzenia i ślady. Słój wreszcie decyduje o dokładności profili: grubowłóknisty „wyrywa się” przy toczeniu i zmusza do upraszczania kształtów.

Tabela porównawcza gatunków

Gęstości i twardości: średnie wartości dla drewna suchego, opublikowane w wiodącej bazie danych The Wood Database, zaokrąglone. To samo drewno różni się w zależności od drzewa, regionu i suszenia. Statusy: załączniki CITES i Czerwona Lista IUCN, według stanu z października 2026 roku.

Bukszpan, król figur białych

Bukszpan (Buxus sempervirens) to gatunek najściślej kojarzony z figurami szachowymi. Jego słój jest tak drobny, że drewno wydaje się niemal pozbawione włókien, co pozwala toczyć bardzo wyraźne szyjki, perełki i korony. Gęstość, zbliżona do gęstości wody, nadaje figurom wagę. Jego bladożółta barwa z czasem lekko ciemnieje i nabiera miodowej patyny, cenionej przez kolekcjonerów. Pierwsze zestawy Staunton z 1849 roku łączyły już bukszpan z hebanem. Bukszpan rośnie powoli i w małych średnicach: prawie nigdy nie występuje w szerokich deskach, co ogranicza go do drobnych przedmiotów toczonych. Szczegóły znajdziesz na naszej stronie o hebanie i bukszpanie.

Ciemne drewno na figury czarne

Heban

Prawdziwy heban należy do rodzaju Diospyros. Heban gaboński (D. crassiflora) jest najczarniejszy; heban makasarski (D. celebica), pochodzący z indonezyjskiej wyspy Celebes, ma płowe prążki. To bardzo twarde drewno, które da się wypolerować do połysku bez lakieru. Jest też zagrożone: heban gaboński figuruje na Czerwonej Liście IUCN, a hebany z Madagaskaru od 2013 roku są wpisane do załącznika II CITES, po czym dla wyspy zawieszono handel nimi.

Palisander i sheesham

Palisander to Dalbergia. Palisander indyjski (D. latifolia) daje figury fioletowobrązowe; sheesham (D. sissoo), bardziej złoty i nieco mniej gęsty, jest szeroko stosowany przez warsztaty indyjskie, które często sprzedają go pod handlową nazwą „golden rosewood”. Od 2017 roku cały rodzaj Dalbergia jest wpisany do załącznika II CITES, a palisander z Rio (D. nigra) podlega załącznikowi I od 1992 roku. Różnice między palisandrem a drewnem różanym omawiamy na stronie palisander czy drewno różane.

Padauk

Padauk afrykański (Pterocarpus soyauxii) tuż po zejściu z tokarki ma efektowną czerwonopomarańczową barwę, która pod wpływem światła przechodzi w czerwonawy brąz. Używa się go do zestawów „czerwono-białych”, przypominających niektóre dawne komplety. Podobnie jak inne afrykańskie Pterocarpus, jest obecnie wpisany do załącznika II CITES.

Drewno jasne i drewno miękkie

Klon, bardzo jasny i o dyskretnym słoju, służy głównie na jasne pola szachownic; jest zbyt mało gęsty, by dać ciężkie figury bez obciążenia. Buk i akacja, tańsze, łatwo się toczą, ale pozostają miększe: krawędzie szybciej się zaokrąglają, a figury czarne są niemal zawsze bejcowane. To uczciwy wybór na zestaw do nauki lub podróży, nie na turniejowy komplet, który ma służyć latami.

Jakie drewno na figury białe, a jakie na czarne?

Przepis FIDE jest prosty: figury „białe” mogą być białe, kremowe lub w innej jasnej barwie; „czarne” brązowe, czarne lub w ciemnej barwie, z wyraźnym kontrastem między stronami i matowym wykończeniem, które nie świeci nadmiernie. W praktyce spotyka się cztery zestawienia:

Aby porównać te zestawienia na prawdziwych zestawach, kolekcja szachów z drewna szlachetnego w Le Palais des Échecs pokazuje obok siebie bukszpan, heban i palisander, ze zdjęciami figur pod różnymi kątami.

Jak obrabia się te gatunki drewna?

Gęste drewno, takie jak bukszpan i heban, wymaga doskonale naostrzonych narzędzi i długiego suszenia, inaczej figura pęka po toczeniu. Drewna tłuste, jak niektóre palisandry, dobrze się polerują, ale słabo kleją, co utrudnia przyklejanie filcu i obciążnika. Poszczególne etapy (zgrubna obróbka, toczenie, rzeźbienie skoczka, barwienie na heban, wykończenie) opisuje strona o wykonaniu figur szachowych. Szachownica podlega innym ograniczeniom: zobacz drewno na szachownicę. A by te gatunki zachowały dobry stan, strona o pielęgnacji drewnianych szachów podpowiada przydatne czynności.

Drewno szlachetne, drewno cenne: co naprawdę znaczą te słowa

„Drewno szlachetne” i „drewno cenne” to określenia handlowe, a nie zdefiniowane kategorie. Europejski buk, drewno w pełni godne szacunku, nigdy nie bywa nazywany cennym; sheesham, choć obficie uprawiany na plantacjach, często tak jest określany, bo należy do rodzaju palisandrów. Lepiej kierować się nazwą gatunku, najlepiej wraz z nazwą botaniczną. Rzetelny opis podaje też, czy czarne figury wykonano z drewna naturalnie ciemnego, czy z drewna barwionego.

Źródła: The Wood Database (gęstości i twardości), CITES (załączniki I i II), Czerwona Lista IUCN, normy FIDE dotyczące sprzętu szachowego (2026).