Wzór Staunton: narodziny w 1849 roku, od Nathaniela Cooke’a do Jaques of London

Staunton

Wzór figur szachowych zgłoszony w Londynie w 1849 roku, zaprojektowany przez Nathaniela Cooke’a i wytwarzany przez Johna Jaques’a, który przyjął nazwisko gracza Howarda Stauntona. Jego proste i czytelne formy (król z krzyżem, hetman z koroną, skoczek w kształcie końskiej głowy) uczyniły go standardem turniejowym.

Przed 1849 rokiem: figury, które nie były do siebie podobne

Na początku XIX wieku nie istniał żaden wspólny wzór. W Paryżu grano figurami w stylu Regencja; w Niemczech i Europie Środkowej figurami Selenus, wysokimi i smukłymi; w Anglii stylami takimi jak St George czy Barleycorn. Figury te były często piękne, ale bywały niestabilne i trudne do odróżnienia: goniec mógł przypominać piona, hetman króla. Gracz z zagranicy musiał dostosować się do zestawu przeciwnika. Aby poznać te formy, zajrzyj na naszą stronę o stylach historycznych figur szachowych.

1849: zgłoszenie wzoru Staunton chessmen

1 marca 1849 roku projekt zatytułowany „Ornamental Design for a set of Chess-Men” zostaje zarejestrowany w londyńskim urzędzie patentowym, na podstawie ustawy z 1842 roku o wzorach ozdobnych, na nazwisko Nathaniela Cooke’a, zamieszkałego przy 198 Strand. Nazwisko bywa zapisywane jako „Cook”. Cooke był związany z tygodnikiem Illustrated London News, w którym Howard Staunton prowadził rubrykę szachową, i to on przekonał gracza do poparcia nowego wzoru.

Wykonanie powierzono Johnowi Jaques’owi, którego przedsiębiorstwo produkujące gry i artykuły sportowe mieściło się w Hatton Garden w Londynie. Doświadczony tokarz Jaques prawdopodobnie dopracował profile, które pozwalały na staranne wykonanie przy rozsądnym koszcie.

8 września 1849 roku Illustrated London News wychwala „Staunton Chess-men”. 29 września 1849 roku wzór trafia do sprzedaży publicznej. Pierwsze 500 zestawów jest numerowanych i podpisanych odręcznie przez Stauntona.

Trzej ludzie stojący za wzorem

Nathaniel Cooke, projektant

To na jego nazwisko zarejestrowano projekt. Historycy gry przypisują mu zwykle autorstwo koncepcji, choć dokładny udział Johna Jaques’a w dopracowaniu profili pozostaje przedmiotem dyskusji.

John Jaques, producent

Dom Jaques, którego początki sięgają według firmy 1795 roku, wytwarzał przedmioty z kości słoniowej, twardego drewna i kości, a potem gry. Wyprodukował pierwsze zestawy Staunton i nadal przywołuje tę historyczną rolę. Zestawy tej marki pozostają poszukiwane przez kolekcjonerów.

Howard Staunton, patron

Howard Staunton (1810–1874) nie zaprojektował figur. Użyczył im swojego nazwiska, podpisu i sławy, w swoich felietonach i w ulotce dołączanej do zestawów. Chętnie krytykował wzory konkurencyjne. Patronat mistrza okazał się decydujący dla upowszechnienia wzoru.

Dlaczego ten projekt się przyjął

• Czytelność: każda figura ma głowę rozpoznawalną od razu, nawet z daleka. Król nosi krzyż, hetman koronę, goniec rozszczepioną mitrę, wieża krenelaż, skoczek końską głowę.
• Stabilność: szerokie podstawy i niskie profile sprawiają, że figury nie przewracają się przy byle geście.
• Waga: zestawy z bukszpanu i hebanu były obciążane ołowiem i oklejane od spodu filcem, by sunęły bezgłośnie (zobacz obciążanie figur).
• Symbol: formy nawiązują do znanych motywów epoki wiktoriańskiej. Skoczek, według często powtarzanej tradycji, wzorowany jest na głowie konia z fryzów Partenonu przechowywanych w British Museum.

Staunton, Regencja, Selenus, Dubrownik: porównanie

Szachy Staunton dzisiaj: jeden wzór, tysiąc wariantów

Projekt zarejestrowany w 1849 roku od dawna nie jest chroniony, a słowo „Staunton” oznacza dziś raczej rodzinę kształtów niż jeden wzór. Można znaleźć wierne repliki zestawu z 1849 roku, Staunton „turniejowe” o uproszczonych formach, „German Knight” z bardziej kanciastym skoczkiem, francuskie Staunton wywodzące się z tradycji Jury. Niektóre współczesne marki włączyły to nazwisko do nazwy firmy, jak amerykańska House of Staunton, bez historycznego związku z Jaques.

Normy FIDE przypieczętowały ten sukces: od 2022 roku, a potem w wersji obowiązującej od 1 marca 2026 roku, wymagają figur w stylu Staunton, z drewna lub plastiku, o wysokości króla 95 mm (z tolerancją 10%). Aby dowiedzieć się, co znaczy „rozmiar 5” lub „rozmiar 6”, zajrzyj na naszą stronę o rozmiarze figur szachowych. O drewnie pierwszych zestawów przeczytasz w artykule o hebanie i bukszpanie, a o gatunkach w ogóle w naszym porównaniu gatunków drewna.

Aby zobaczyć różnorodność dzisiejszych interpretacji wzoru, Le Palais des Échecs zgromadził zestawy szachowe o wzorze Staunton w różnych rozmiarach i z różnego drewna, a w artykule omawia swój wybór zestawów Staunton, wraz z różnicami w skoczkach między poszczególnymi modelami.

Jak rozpoznać dobry zestaw Staunton

Zacznij od skoczka: to figura najtrudniejsza do udanego wykonania i ta, która najszybciej zdradza byle jaki zestaw. Dwa skoczki jednej strony powinny być symetryczne lub bardzo do siebie zbliżone. Następnie sprawdź podstawę: średnica równa 40 do 50% wysokości, jak przewidują normy FIDE, gwarantuje stabilność. Wreszcie zważ figury w dłoni: obciążony zestaw lepiej leży, a filc powinien być przyklejony czysto, bez śladów kleju.

Projekt figura po figurze

Geniusz wzoru tkwi w ograniczonym słowniku form, które każdy rozpoznaje bez nauki. Wszystkie Staunton, dawne i dzisiejsze, mają te same punkty odniesienia:

Wszystkie figury spoczywają na szerokiej podstawie i mają ten sam słownik profili, co nadaje zestawowi jedność. To właśnie ta spójność pozwala producentom zmieniać szczegóły (kształt skoczka, grubość kryz), nie dezorientując gracza.

Źródła: Wikipedia (en): Staunton chess set (zgłoszenie z 1 marca 1849 roku, Illustrated London News z 8 września 1849 roku); muzeum FIDE; normy FIDE dotyczące sprzętu (2022 i 2026).