Szachy z Lewis: kość morsa, Norwegia i British Museum

Szachy z Lewis

Figury szachowe z XII wieku (prawdopodobnie 1150–1200), z kości morsa, a kilka z zęba wieloryba, odkryte w 1831 roku na wyspie Lewis (Hebrydy Zewnętrzne, Szkocja). Pochodzą z kilku zestawów i miały zostać wyrzeźbione w Skandynawii, prawdopodobnie w Trondheim w Norwegii.

Szachy z Lewis: odkrycie z 1831 roku

W 1831 roku na zachodnim wybrzeżu wyspy Lewis z piasku wyłania się skarb: 93 przedmioty, w tym 78 figur szachowych, 14 pionów do gry w tryktraka (gry zbliżonej do backgammona) i sprzączka do pasa. Tradycja umiejscawia odkrycie w pobliżu zatoki Uig; badacze z National Museums Scotland uważają dziś za bardziej prawdopodobne miejsce zwane Mealista, kilkanaście kilometrów dalej na południe. Nazwisko człowieka, który miał je znaleźć, pojawia się w źródłach dopiero w 1863 roku. Dokładne okoliczności oraz powód, dla którego figury zakopano właśnie tam, pozostają nieznane.

Skarb został sprzedany i podzielony już w XIX wieku. British Museum nabyło 82 przedmioty; pozostałe 11 figur trafiło do zbiorów szkockich i znajduje się dziś w National Museum of Scotland w Edynburgu.

Z czego zrobione są figury z Lewis?

Większość wyrzeźbiono w kości morsa, czyli w kłach tego zwierzęcia mórz arktycznych, na które w średniowieczu polowali Skandynawowie lub które pozyskiwali w handlu. Kilka figur wycięto z zębów wieloryba. Ten gęsty, kremowobiały materiał nadaje się do subtelnej rzeźby: fałdy szat, warkocze, motywy tronów są bardzo precyzyjne. Niektóre figury nosiły w chwili odkrycia ślady czerwonego barwnika: obie strony odróżniano zapewne kolorem, a nie dzisiejszą bielą i czernią.

Kto je wyrzeźbił?

Styl figur, a zwłaszcza dekoracja tronów, przypomina skandynawską sztukę romańską. Najczęściej przyjmowana hipoteza wskazuje na warsztat w Trondheim, wielkim mieście średniowiecznej Norwegii; inni badacze sugerują Islandię, a nawet lokalne wykonanie na Hebrydach, należących wówczas do świata nordyckiego (królestwo Man i Wysp). Debata nie jest rozstrzygnięta. Liczba figur i różnice w ich wielkości pokazują w każdym razie, że pochodzą z kilku niekompletnych zestawów.

Postaci w grze

W przeciwieństwie do współczesnych figur, szachy z Lewis są prawdziwymi małymi rzeźbami. Wraz z figurą odnalezioną w 2019 roku znamy ich 79:

Gońce, przedstawieni jako biskupi z pastorałem, pokazują, jak figura nabrała w Europie sensu religijnego. Wieże, ukazane jako stojący strażnicy, nie mają nic z krenelowanej wieży znanej dziś; czterech z nich, o wytrzeszczonych oczach, gryzie tarczę jak wojownicy-bestie (berserkowie) ze skandynawskich sag.

Figura odnaleziona w 2019 roku

W lipcu 2019 roku nieznany specjalistom strażnik (wieża) zostaje sprzedany w londyńskim domu aukcyjnym Sotheby’s za 735 000 funtów szterlingów. Według domu aukcyjnego antykwariusz z Edynburga kupił go w 1964 roku za 5 funtów, nie identyfikując go; jego córka przez lata trzymała go potem w szufladzie. Kilku figur z pierwotnego skarbu nadal brakuje.

Dlaczego szachy z Lewis są tak ważne?

• Rzadkość: niewiele średniowiecznych zestawów szachowych dotarło do nas tak kompletnych.
• Świadectwo historyczne: pokazują, jak gra, przybyła ze Wschodu, przystosowała się do feudalnego społeczeństwa Europy, z królem, królową i biskupem.
• Wartość artystyczna: wyrazistość twarzy i subtelność szczegółów czynią z nich arcydzieła romańskiej rzeźby w kości słoniowej.
• Rola ikony: stały się symbolem Szkocji i szachów, powielanym na masową skalę.

Gdzie można zobaczyć szachy z Lewis?

• British Museum, Londyn: największa część skarbu (82 obiekty).
• National Museum of Scotland, Edynburg: 11 figur.
• Museum nan Eilean, w zamku Lews, w Stornoway (wyspa Lewis): od 2015 roku wypożyczono tam sześć figur z British Museum.

Oba wielkie muzea publikują szczegółowe opisy i zdjęcia każdej figury w swoich internetowych bazach zbiorów, dostępnych bezpłatnie.

Figurki i repliki

Ich sukces zrodził liczne repliki, z żywicy, drewna lub materiałów imitujących kość słoniową, często w skali oryginałów, z których większość ma około 7 do 10 cm wysokości. Te zestawy mają głównie charakter dekoracyjny: figury, o sylwetkach bardzo do siebie zbliżonych, są mniej czytelne niż Staunton w prawdziwej partii. Le Palais des Échecs poświęca artykuł swoim replikom szachów z wyspy Lewis i prezentuje kompletny zestaw z wyspy Lewis, wraz z szachownicą, dla tych, którzy chcą mieć go przed oczami. O pozostałych dawnych stylach przeczytasz na naszej stronie o stylach historycznych.

Gra o innych zasadach

Gracze z XII wieku nie grali dokładnie w te szachy, które znamy. Figura, którą dziś nazywamy hetmanem, w dawnej francuszczyźnie często zwana „fierge” lub „fers”, poruszała się tylko o jedno pole po przekątnej; goniec, nazywany wówczas „alfilem”, skakał o dwa pola po przekątnej. Partie były więc o wiele wolniejsze. Dzisiejsze ruchy hetmana i gońca upowszechniły się dopiero pod koniec XV wieku w Europie Południowej. Szachy z Lewis świadczą więc o dawnym stanie gry, w chwili gdy w Europie nabierała ona feudalnego charakteru: hetman jest tu siedzącą królową, goniec biskupem, wieża wojownikiem.

Ta powolność wyjaśnia też formę figur: na planszy, przy której grało się długo, przedmiot liczył się tak samo jak partia. Zestawy reprezentacyjne były znakiem rangi, ofiarowywane lub przekazywane, a ich materiał, kość morsa, pochodził z arktycznych krańców świata nordyckiego.

Jak rozpoznać dobrą replikę

Rzetelne repliki odtwarzają proporcje i wyraz oryginałów, szczegółowo opublikowanych przez muzea. Przyjrzyj się twarzom, często uproszczonym w tanich kopiach, szczegółom tronów (plecionki, arkady) oraz różnicy odcieni między obiema stronami: jedna z dwóch armii bywa barwiona na czerwonobrąz, co odpowiada śladom koloru zaobserwowanym na niektórych oryginalnych figurach. Stabilna podstawa i filc są niezbędne, jeśli naprawdę chcesz grać, bo sylwetki, szerokie u góry, są mniej stabilne niż Staunton.

Źródła: British Museum (baza zbiorów), National Museums Scotland, Wikipedia (en): Lewis chessmen, Sotheby’s (aukcja z lipca 2019 roku).