Od tokarki do rzeźbionego skoczka: jak wytwarza się figury szachowe

Toczenie drewna

Technika polegająca na obracaniu kawałka drewna wokół własnej osi, na maszynie zwanej tokarką, podczas gdy ostre narzędzie nadaje mu symetryczny profil. Wszystkie figury szachowe o okrągłym przekroju są toczone.

Zestaw z drewna rzeźbionego

Zestaw, w którym część figur, co najmniej skoczki, jest kształtowana narzędziem lub maszyną poza tokarką: głowa konia, grzywa, krenelaż, nacięcie mitry gońca.

Etapy wykonania rzeźbionego drewnianego zestawu szachowego

1. Wybrać i wysuszyć drewno. Bukszpan, heban, palisander lub sheesham tnie się, a potem powoli suszy, w przypadku najgęstszego drewna czasem przez lata. Niedostatecznie suche drewno pęka lub się wypacza po toczeniu.
2. Pociąć na kantówki. Drewno tnie się na belki o przekroju kwadratowym, nieco szersze niż podstawa największej figury. Pęknięcia, sęki i wady usuwa się na tym etapie.
3. Obrobić zgrubnie. Na tokarce kantówka staje się walcem. W produkcji seryjnej ten i następny etap można wykonać na tokarce automatycznej lub kopiarce.
4. Wytoczyć profil. Tokarz wycina rowki, formuje perełki, kryzy i korony, kierując się szablonem, tak by osiem pionów i pary figur były identyczne. Bukszpan, o bardzo drobnym słoju, pozwala na najostrzejsze profile.
5. Rzeźbić. Nacina się mitrę gońców, wycina krenelaż wież, wycina krzyż króla. Skoczka omawiamy poniżej.
6. Szlifować. Kilka przejść coraz drobniejszym materiałem ściernym usuwa ślady narzędzi.
7. Zabarwić na heban lub wybejcować czarne figury, jeśli drewno nie jest naturalnie ciemne (zobacz bukszpan barwiony na heban).
8. Wykończyć. Lakier, laka, olej lub wosk chronią drewno i regulują jego wygląd, od matowego po satynowy. Normy FIDE wymagają figur, które nadmiernie nie lśnią.
9. Obciążyć. Wierci się podstawę i wprawia w nią ciężarek z ołowiu, cynku lub stali (zobacz obciążanie figur).
10. Okleić filcem i skontrolować. Przykleja się filc, a następnie sprawdza wysokości, pion, barwę i dopasowanie obu stron.

Skoczek, figura najważniejsza

Skoczek jest jedyną figurą wzoru Staunton, która nie jest symetryczna względem osi: jego końska głowa nie może wyjść spod tokarki. Istnieją trzy sposoby jego wykonania:

• Głowa doklejana: podstawę toczy się jak pozostałe figury, głowę rzeźbi się osobno w bloku drewna, po czym skleja i często kołkuje. To metoda najczęstsza w starannych zestawach.
• Skoczek jednolity: podstawa i głowa są kształtowane z tego samego kawałka drewna, co wymaga specjalnej maszyny lub umiejętności. We Francji firma Chavet deklaruje, że dysponuje maszyną wytwarzającą w ten sposób skoczki z jednego kawałka.
• Głowa obrabiana maszynowo: w nowszej produkcji frezarka CNC może zgrubnie ukształtować głowę, którą potem dopracowuje się narzędziem w szczegółach.

W każdym przypadku trudność jest podwójna: nadać głowie charakter (oko, nozdrza, grzywa) i uzyskać po dwa skoczki na stronę, które są do siebie podobne. Zestawy kolekcjonerskie wyróżniają się często skoczkami o grzywie rzeźbionej drobno, kosmyk po kosmyku.

Dlaczego skoczek jest najdroższy?

Ponieważ koncentruje największą część pracy. Wieżę czy piona toczy się w kilka minut; rzeźbiony skoczek może wymagać znacznie więcej czasu, przy większym ryzyku złamania (pęknięte ucho, źle ułożone włókno drewna). Potrzebny blok drewna jest też większy. Dlatego cena zestawu często idzie w parze z jakością jego skoczków.

Europejska tradycja tokarska

We Francji wytwarzanie figur szachowych z bukszpanu jest historycznie związane z Haut-Jura: wokół Saint-Claude tokarze od wieków wytwarzali przedmioty dewocyjne dla pielgrzymów, zanim zaczęli różnicować produkcję, między innymi w stronę zestawów szachowych. W XX wieku Dortan w departamencie Ain stał się jednym z głównych francuskich ośrodków produkcji figur, z domami Lardy i Chavet. Tę historię opowiada nasza strona Saint-Claude, Jura i Chavet.

W Alpach i Europie Środkowej inna tradycja dała zestawy z w pełni rzeźbionymi postaciami, dalekie od wzoru Staunton. Le Palais des Échecs przedstawia na przykład alpejskie szachy z rzeźbionego drewna, w których każda figura staje się małą postacią.

Drewno i jego wymagania

Każdy gatunek narzuca tokarzowi swoje reguły. Bukszpan i heban, bardzo twarde, wymagają idealnie naostrzonych narzędzi, ale dają szczegóły o dużej ostrości. Palisander, tłusty, bardzo dobrze się poleruje, ale słabo klei. Drewno miękkie toczy się szybko, ale „puszy się” przy szlifowaniu. Nasze porównanie gatunków drewna podaje gęstość i twardość każdego z nich. Po ukończeniu zestawu jego pielęgnacja decyduje o trwałości: zobacz pielęgnację drewnianych szachów.

Tokarka ręczna, kopiarka, sterowanie numeryczne

Współistnieją trzy sposoby toczenia. Tokarka ręczna, na której tokarz sam prowadzi narzędzie według szablonu, pozwala na najdelikatniejsze profile, ale wymaga dużej równości, by wytworzyć szesnaście identycznych figur. Kopiarka odtwarza mechanicznie wzorzec: gwarantuje podobne figury i przyspiesza produkcję, a wykończenie nadal dopracowuje się narzędziem. Maszyny sterowane numerycznie wreszcie łączą toczenie i obróbkę na podstawie pliku; służą głównie do dużych serii i zgrubnej obróbki głów skoczków.

Metoda nie mówi wszystkiego o jakości: dobrze ustawiona kopiarka na suchym bukszpanie daje lepsze figury niż tokarka ręczna na źle wysuszonym drewnie. O różnicy decydują wybór drewna, staranność wykończenia i jakość skoczków.

Kontrola końcowa

Zanim staranny zestaw zostanie zapakowany, przechodzi serię sprawdzeń: wysokość każdej figury względem wzorca, pion (figura musi stać prosto na płaskiej powierzchni), symetria dwóch skoczków jednej strony, jednolitość barwy czarnych, brak pęknięć i sęków, przyklejenie filcu. Normy FIDE dodają prosty test, który każdy może powtórzyć: figura pochylona o około 30° powinna wrócić na podstawę bez przewrócenia się.

Źródła: normy FIDE dotyczące sprzętu (2026); Jura Tourisme (historia tokarstwa w Haut-Jura); prezentacja firmy Chavet przez jej sprzedawców.