Van draaibank tot gesneden paard: hoe schaakstukken worden vervaardigd

Houtdraaien

Techniek waarbij een stuk hout op een machine, de draaibank, om zijn eigen as draait terwijl een scherp gereedschap het een symmetrisch profiel geeft. Alle schaakstukken met een ronde doorsnede worden gedraaid.

Houtgesneden spel

Spel waarvan een deel van de stukken, minstens de paarden, buiten de draaibank met gereedschap of machine wordt gevormd: paardenkop, manen, kantelen, de spleet van de mijter van de loper.

De stappen in de vervaardiging van een houtgesneden schaakspel

1. Het hout kiezen en drogen. Palmhout, ebbenhout, palissander of sheesham wordt gezaagd en daarna langzaam gedroogd, voor de dichtste houtsoorten soms jarenlang. Onvoldoende droog hout scheurt of vervormt na het draaien.
2. Tot balken zagen. Het hout wordt in balken met een vierkante doorsnede gesneden, iets breder dan de voet van het grootste stuk. Scheuren, knoesten en gebreken worden in dit stadium verwijderd.
3. Grof bewerken. Op de draaibank wordt de balk een cilinder. Bij serieproductie kunnen deze stap en de volgende op een automatische draaibank of een kopieerdraaibank worden uitgevoerd.
4. Het profiel draaien. De draaier steekt de groeven uit, vormt de kralen, kragen en kronen, volgens een mal zodat de acht pionnen en de paren stukken identiek zijn. Palmhout, met zijn zeer fijne nerf, maakt de scherpste profielen mogelijk.
5. Snijden. De mijter van de lopers wordt gespleten, de kantelen van de torens worden uitgehakt, het kruis van de koning wordt uitgesneden. Voor het paard, zie hieronder.
6. Schuren. Meerdere gangen met steeds fijnere schuurmiddelen wissen de gereedschapssporen uit.
7. De zwarte stukken ebonisen of beitsen als het hout niet van nature donker is (zie geëboniseerd palmhout).
8. Afwerken. Lak, vernis, olie of was beschermen het hout en bepalen het uiterlijk, van mat tot zijdeglans. De FIDE-normen vragen stukken die niet overdreven glanzen.
9. Verzwaren. In de voet wordt een gat geboord en daarin komt een gewicht van lood, zink of staal (zie de verzwaring).
10. Met vilt bekleden en controleren. Het vilt wordt gelijmd, daarna worden de hoogtes, de loodrechte stand, de kleur en de afstemming van beide partijen gecontroleerd.

Het paard, het meesterstuk

Het paard is het enige stuk van het Staunton-ontwerp dat niet symmetrisch rond een as is: zijn paardenkop kan niet van een draaibank komen. Er zijn drie manieren om het te maken:

• De opgezette kop: de voet wordt gedraaid zoals de andere stukken, de kop wordt apart uit een blok hout gesneden, daarna gelijmd en vaak vastgepend. Dit is de meest gangbare methode bij verzorgde spellen.
• Het paard uit één stuk: voet en kop worden uit hetzelfde stuk hout gevormd, wat een bijzondere machine of vakkennis vraagt. In Frankrijk geeft het bedrijf Chavet aan over een machine te beschikken die zo paarden uit één stuk maakt.
• De gefreesde kop: bij recente producties kan een numeriek gestuurde frees de kop grof bewerken, die daarna met gereedschap in de details wordt afgewerkt.

In alle gevallen is de moeilijkheid tweeledig: de kop karakter geven (oog, neusgaten, manen) en twee paarden per partij krijgen die op elkaar lijken. Verzamelaarsspellen onderscheiden zich vaak door paarden met fijn gesneden manen, lok na lok.

Waarom is het paard het duurst?

Omdat het het grootste deel van het werk in zich verenigt. Een toren of een pion wordt in enkele minuten gedraaid; een gesneden paard kan veel meer tijd vragen, met een groter risico op breuk (een oor dat scheurt, een nerf die verkeerd ligt). Het benodigde houtblok is ook groter. Daarom volgt de prijs van een spel vaak de kwaliteit van zijn paarden.

Een Europese draaitraditie

In Frankrijk is de vervaardiging van schaakstukken van palmhout van oudsher verbonden met de Haut-Jura: rond Saint-Claude maakten draaiers eeuwenlang devotievoorwerpen voor pelgrims, voordat ze zich diversifieerden, met name naar schaakspellen. In de twintigste eeuw werd Dortan, in de Ain, een van de grote Franse centra voor de vervaardiging van stukken, met de huizen Lardy en Chavet. Deze geschiedenis staat op onze pagina Saint-Claude, de Jura en Chavet.

In de Alpen en in Midden-Europa bracht een andere traditie spellen voort met volledig gesneden personages, ver van het Staunton-ontwerp. Le Palais des Échecs toont zo houtgesneden schaakspellen uit de Alpen, waarin elk stuk een klein figuurtje wordt.

De houtsoorten en hun eisen

Elke houtsoort legt de draaier haar regels op. Palmhout en ebbenhout, zeer hard, vragen perfect geslepen gereedschap maar geven uiterst scherpe details. Palissander, vet, polijst zeer goed maar lijmt slecht. Zachte houtsoorten draaien snel maar « pluizen » bij het schuren. Ons overzicht van de houtsoorten geeft de dichtheid en hardheid van elk. Als het spel klaar is, bepaalt het onderhoud de levensduur: zie een houten schaakspel onderhouden.

Handdraaibank, kopieerdraaibank, numerieke besturing

Er bestaan drie manieren van draaien naast elkaar. De handdraaibank, waarbij de draaier zelf het gereedschap volgens een mal geleidt, maakt de fijnste profielen mogelijk maar vraagt grote regelmaat om zestien identieke stukken te produceren. De kopieerdraaibank reproduceert mechanisch een referentiemodel: ze garandeert gelijkende stukken en versnelt de productie, waarbij de afwerking nog met gereedschap wordt bijgewerkt. De numeriek gestuurde machines ten slotte combineren draaien en bewerken op basis van een bestand; ze dienen vooral voor grote series en voor het grof bewerken van paardenkoppen.

De methode zegt niet alles over de kwaliteit: een goed afgestelde kopieerdraaibank op droog palmhout geeft betere stukken dan een handdraaibank op slecht gedroogd hout. De keuze van het hout, de zorg voor de afwerking en de kwaliteit van de paarden maken het verschil.

De eindcontrole

Voordat een verzorgd spel wordt ingepakt, doorloopt het een reeks controles: de hoogte van elk stuk ten opzichte van het model, de loodrechte stand (het stuk moet rechtop op een vlak oppervlak staan), de symmetrie van de twee paarden van een partij, de gelijkmatigheid van de kleur van de zwarte stukken, de afwezigheid van scheuren of knoesten, het lijmen van het vilt. De FIDE-normen voegen een eenvoudige test toe die iedereen kan herhalen: een stuk dat ongeveer 30° wordt gekanteld, moet op zijn voet terugkeren zonder om te vallen.

Bronnen: FIDE-normen voor materiaal (2026); Jura Tourisme (geschiedenis van de draaierij in de Haut-Jura); presentatie van het bedrijf Chavet door zijn wederverkopers.