Marmer, onyx, glas: schaakspellen van mineraal materiaal

De FIDE-normen voorzien voor wedstrijden alleen in stukken van hout of kunststof en borden van hout. Mineraal materiaal valt dus onder een andere logica: die van het kunst- of decoratievoorwerp, dat je evenzeer tentoonstelt als gebruikt. Dat belet niet dat je ermee speelt, mits je hun bijzonderheden kent.

Het glazen schaakbord: elegant maar veeleisend

Glazen schaakbord

Bord van glas, meestal gehard, waarvan de velden zijn onderscheiden door matteren, zeefdruk of kleur, en doorgaans vergezeld van stukken van transparant en mat glas.

Glas bevalt om zijn licht: op een lichte tafel lijkt een glazen spel te zweven. Maar het heeft in gebruik drie gebreken. De stukken, vaak hol of in vereenvoudigde vorm, zijn licht en glijden over een glad oppervlak. Het contact van glas op glas veroorzaakt bij elke zet een gerinkel. En het onderscheid tussen de twee partijen (transparant tegenover mat, of licht tegenover rookkleurig) is minder duidelijk dan tussen palmhout en ebbenhout, vooral bij fel licht. Gehard glas weerstaat stoten veel beter dan gewoon glas, maar een splinter aan een rand blijft altijd mogelijk.

Kristal, zwaarder en schitterender, komt vooral voor bij decoratieve stukken. Het krast minder snel dan sommige steensoorten maar breekt zuiver bij een val.

Marmer: gewicht en prestige

Marmer is een herkristalliseerd kalksteen, dicht (ongeveer 2,7 ton per kubieke meter, bijna drie keer zoveel als een hard hout) en relatief zacht: je kunt het met een stalen mes krassen. Het beroemdste, het marmer van Carrara in Toscane, is wit of grijs met aders; andere marmersoorten hebben groene, zwarte of roze tinten. Een marmeren bord bestaat uit 64 samengevoegde tegels, in een lijst ingevat, of soms uit één blok gehouwen.

Marmeren stukken worden gedraaid en daarna gepolijst. Hun gewicht geeft ze een opmerkelijke stabiliteit, maar een val op een harde vloer breekt ze of beschadigt de rand. Marmer is vooral bang voor zuren: een druppel citroen, azijn of wijn laat een matte vlek na die alleen door opnieuw polijsten kan worden verwijderd.

Onyx en albast: de transparantie van steen

In de handel in decoratieve voorwerpen duidt « onyx » meestal een gestreepte, doorschijnende kalksteen aan, met groene, honingkleurige of bruine aders. Het heeft de hardheid en de zuurgevoeligheid van marmer, plus een transparantie die het spectaculair maakt in strijklicht. Onyx in de strikte zin van mineralogen, een variëteit van chalcedoon, is veel harder maar wordt zelden voor schaakstukken gebruikt.

Albast is nog zachter: gipsalbast kun je met je nagel krassen. Doorschijnend en melkachtig, heeft het de faam van Volterra in Toscane gevestigd. Het is zeer gevoelig voor water, dat het dof maakt en aan het oppervlak kan oplossen: albast maak je nooit met water schoon.

Tabel: mineraal materiaal en hout vergeleken

Gangbare fysische waarden van de materialen (afgeronde gemiddelden); een bepaald stuk kan daarvan afwijken naargelang de soort steen of glas.

Kun je echt op een spel van steen spelen?

Ja, met enkele voorzorgen. Lijm vilt onder de stukken als ze dat niet hebben: het beschermt het bord en neemt het geklak weg. Geef de voorkeur aan stukken waarvan de twee partijen duidelijk contrasteren (wit marmer tegenover zwart marmer, in plaats van twee onyxsoorten van naburige tinten). En voorzie een vaste plek: een marmeren bord van 40 cm kan meerdere kilo's wegen, wat ontmoedigt om het bij elke partij te verplaatsen.

Om deze materialen op complete spellen te zien, toont Le Palais des Échecs schaakspellen van marmer en onyx en ook complete glazen schaakspellen, waarvan de foto's toelaten het contrast tussen de twee partijen te beoordelen.

Hout blijft het referentiemateriaal

Warm om aan te raken, stil, relatief licht, natuurlijk contrast, eenvoudig te herstellen: om vaak te spelen heeft hout het voordeel. Het is ook het enige natuurlijke materiaal dat de FIDE voor wedstrijdspellen heeft gekozen. Om een houtsoort te kiezen, zie ons overzicht van de houtsoorten; voor het onderhoud, een houten spel onderhouden.

Bronnen: FIDE-normen voor materiaal (2026); gangbare fysische gegevens van mineralen (schaal van Mohs, soortelijke massa).