Een antiek schaakspel herken je eerst aan zijn stijl: Régence in Frankrijk, Selenus in Duitsland en Midden-Europa, Calvert, Barleycorn of St George in Engeland, tot het Staunton-ontwerp van 1849 zich opdrong. In de twintigste eeuw verschenen ontwerpen die op hun beurt klassiekers werden, zoals het Dubrovnik van 1950 of de Franse Staunton van Lardy.
De stijl van een spel zegt veel over zijn herkomst en leeftijd. Toch volstaat hij niet om het te dateren: veel oude ontwerpen zijn in de twintigste eeuw nagemaakt, en worden dat nog steeds. Dit overzicht presenteert de meest voorkomende vormen, met wat ze op het eerste gezicht onderscheidt.
De Régence-stijl: het antieke schaakspel van de Parijse cafés
- Régence-stijl
- Franse stijl van schaakstukken uit de negentiende eeuw, genoemd naar het Café de la Régence in Parijs, een vooraanstaande schaakplek. Gedraaide, tamelijk slanke stukken met een gestileerd paard; meestal van naturel en gebeitst palmhout.
Het Café de la Régence, bij het Palais-Royal, was meer dan een eeuw lang de ontmoetingsplaats van de beste spelers van Europa. Stukken van dit type werden er gebruikt, met name tijdens de beroemde match van 1843 tussen Howard Staunton en Pierre Charles Fournier de Saint-Amant. Het FIDE-museum toont een Régence-spel uit de negentiende eeuw dat toebehoorde aan de Russische speler Michail Tsjigorin, die het tot zijn favoriete spel had gemaakt; het wordt bewaard in het schaakmuseum van de Centrale Schaakclub van Moskou. De Régence-stukken zijn volledig gedraaid, fijner en minder massief dan een Staunton, waardoor ze elegant zijn maar iets minder stabiel.
De Selenus-stijl: de slanke stukken van Midden-Europa
- Selenus-stijl
- Stijl van hoge, dunne stukken met etages van gedraaide kragen en kronen, verspreid in Duitsland en Midden-Europa. De naam komt van het schaakboek dat in 1616 in Leipzig werd gepubliceerd onder het pseudoniem Gustavus Selenus.
Achter Gustavus Selenus schuilt August de Jongere (1579-1666), hertog van Brunswijk-Lüneburg. « Gustavus » is een anagram van « Augustus », en « Selenus » verwijst naar Lüneburg via de maan (Selene in het Grieks). De illustraties in zijn verhandeling tonen gedraaide, slanke stukken die zich onderscheiden door hun hoogte en het aantal etages. Deze stijl werd tot het begin van de twintigste eeuw in Duitsland en heel Midden-Europa geproduceerd, voordat hij werd verdrongen door het stabielere en beter leesbare Staunton. In Engeland werden deze stukken soms « tulip » genoemd vanwege hun bloemmotieven.
De Engelse stijlen van vóór 1849
De Calvert-stijl wordt geassocieerd met het Londense atelier van John Calvert, een draaier die actief was aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw. De toeschrijving wordt door specialisten besproken, want sommigen brengen dit ontwerp in verband met oudere vormen. Je herkent hem aan zijn zeer kenmerkende paard en aan stukken die met fijne profielen zijn versierd.
De Barleycorn-stijl ontleent zijn naam aan een gerstekorrelmotief (« barleycorn ») dat de stukken siert. Koningen en dames zijn er breed en tonvormig; de stukken zijn vaak van been, minder vaak van ivoor. Handelaren verwarren Calvert en Barleycorn regelmatig.
De St George-stijl is een andere Engelse stijl van vóór 1849, die in collecties naast de vorige voorkomt. Om zijn ontwerp door te drukken, aarzelde Staunton niet deze concurrerende ontwerpen te bekritiseren.
Het Dubrovnik: het ontwerp van de Olympiade van 1950
- Dubrovnik
- Ontwerp van stukken, gemaakt voor de 9e Schaakolympiade, gehouden in Dubrovnik (Joegoslavië) van 20 augustus tot 11 september 1950. Zonder kruis of mijter, met brede voeten, is het een referentie voor verzamelaars geworden.
De organisatoren bestelden in 1949 een nieuw ontwerp, getekend door de schilder en beeldhouwer P. Poček en vervaardigd in Subotica. De stukken, niet verzwaard, hadden groene vilten voetjes; er zouden slechts een vijftigtal spellen zijn gemaakt, wat de originelen zeer zeldzaam maakt. Het spel werd in de jaren zestig opnieuw ontworpen en daarna voor de Olympiade van Siegen in 1970. Bobby Fischer prees het in een radio-interview, wat sterk heeft bijgedragen aan de bekendheid ervan; anders dan veel mensen denken, werd de match van 1972 tegen Spasski echter niet met een Dubrovnik gespeeld.
Lardy en de Franse Staunton
In de twintigste eeuw heeft de streek van Dortan, in de Ain, aan de voet van de Haut-Jura, op grote schaal stukken van het Staunton-type in palmhout geproduceerd. Het bedrijf Lardy, dat daar gevestigd was, exporteerde zijn spellen na de Tweede Wereldoorlog ruim, met name naar de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, vaak verkocht onder andere merken. Zijn spellen, meestal van naturel en gebeitst palmhout, zijn tegenwoordig gezocht bij verzamelaars. De geschiedenis van dit productiegebied staat op onze pagina Saint-Claude, de Jura en Chavet.
Het « German Knight » en de Staunton uit Midden-Europa
Duitse en Tsjechische fabrikanten ontwikkelden hun eigen varianten van de Staunton, met een hoekiger en hoger paard, bekend onder de naam « German Knight » of « Bohemian ». De match Fischer-Spasski in Reykjavik, in 1972, werd met een spel van dit type gespeeld.
Tabel: de grote stijlen herkennen
| Stijl | Tijd | Herkomst | Onderscheidend kenmerk |
|---|---|---|---|
| Lewis | Twaalfde eeuw | Scandinavië (waarschijnlijk Trondheim) | Gesneden figuren: zittende koningen, wachters |
| Selenus | Zeventiende tot begin twintigste eeuw | Duitsland, Midden-Europa | Hoge stukken, etages van kragen |
| Calvert | Circa 1790-1840 | Londen | Kenmerkend paard, fijne profielen |
| Barleycorn | Eind achttiende en negentiende eeuw | Engeland | Gerstekorrelmotief, tonvormige koning |
| Régence | Negentiende eeuw | Frankrijk | Gedraaide, fijne, minder massieve stukken |
| Staunton | Sinds 1849 | Londen | Koning met kruis, paard met paardenkop |
| Dubrovnik | 1950 | Joegoslavië | Geen religieus symbool, brede voeten |
| Lardy | Twintigste eeuw | Dortan (Ain) | Franse Staunton van palmhout |
Antieke spellen van ivoor: wat je moet weten
Veel antieke prestigespellen zijn van olifantenivoor, soms van been. In Frankrijk heeft het besluit van 16 augustus 2016 een algemeen verbod op de handel in olifantenivoor ingevoerd, met beperkte uitzonderingen en sindsdien gewijzigd; ook de Europese Unie heeft haar regels aangescherpt. Vóór je een antiek ivoren spel verkoopt, koopt of verstuurt, moet je dus de productiedatum en de vereiste bewijsstukken controleren. Le Palais des Échecs wijdde een artikel aan wat de wet zegt over antieke spellen van ivoor, waarin deze voorwaarden worden uitgewerkt.
Wie van deze vormen houdt zonder te willen struinen, vindt in houten replica's een alternatief: Le Palais des Échecs toont schaakspellen in historische stijl, geïnspireerd op deze oude ontwerpen. Om nog verder terug te gaan, zie onze pagina over de Lewis-schaakstukken, en voor het ontwerp dat alles heeft vervangen de geschiedenis van de Staunton.
Een replica in oude stijl kopen
De meeste « antieke » spellen die tegenwoordig verkocht worden, zijn replica's, vaak getrouw, soms zeer vrij. Enkele ijkpunten helpen bij de beoordeling:
- De naam van de stijl moet bij het ontwerp passen: een spel dat als « Régence » of « Selenus » wordt aangeboden, moet de proporties daarvan hebben, en niet die van een Staunton waaraan versieringen zijn toegevoegd.
- Het materiaal: de originelen waren van palmhout, been of ivoor; replica's van naturel en gebeitst palmhout komen het dichtst bij de oorspronkelijke geest. Been wordt nog gebruikt voor sommige kopieën in Engelse stijl.
- De stabiliteit: hoge en slanke stijlen, zoals de Selenus, winnen bij verzwaring en vilt als je er echt mee wilt spelen.
- Het bord: een oude stijl past goed bij een bord met velden van naturel hout en een eenvoudige rand, eerder dan bij een zeer glanzend bord.
Bij een origineel spel tellen de dateringsaanwijzingen (slijtage, manier van verzwaren, vilt, kistje, merktekens van de fabrikant) zwaarder dan de stijl alleen. Verzamelaars zijn vooral op hun hoede voor kunstmatige « veroudering »: een uniforme kleur, regelmatige slijtage op alle stukken, nieuw vilt op een zogenaamd oud hout.
Veelgestelde vragen
Wat is een Régence-schaakspel?
Het is een Franse stijl van schaakstukken uit de negentiende eeuw, genoemd naar het Café de la Régence in Parijs, waar stukken van dit type werden gebruikt. Ze zijn gedraaid, slank, meestal van naturel en gebeitst palmhout, met een gestileerd paard.
Mag je een antiek schaakspel van ivoor verkopen?
In Frankrijk is de handel in olifantenivoor in principe verboden sinds het besluit van 16 augustus 2016, met strikte uitzonderingen naargelang de productiedatum en de hoeveelheid ivoor. Je moet de situatie van het voorwerp controleren vóór een verkoop; het hierboven genoemde artikel van Le Palais des Échecs beschrijft de voorwaarden.
Hoe dateer je een antiek schaakspel?
De stijl geeft een eerste aanwijzing, maar veel ontwerpen zijn nagemaakt. De betrouwbaarste aanwijzingen zijn het materiaal, slijtagesporen, de manier van verzwaren, het vilt, het kistje en eventuele merktekens van de fabrikant. Voor een waardevol voorwerp blijft het oordeel van een deskundige in kunstvoorwerpen onmisbaar.
Bronnen: FIDE-museum (Selenus, Régence van Tsjigorin), Wikipedia (en): Dubrovnik chess set, Gustavus Selenus, besluit van 16 augustus 2016 (ivoor).
Lees ook
- Het Staunton-ontwerp1849, Nathaniel Cooke, John Jaques en Howard Staunton.
- Lewis-schaakstukkenWalrusivoor, middeleeuws Noorwegen, British Museum.
- Saint-Claude, de Jura en ChavetDe Franse draaitraditie, Chavet en Lardy.