De Lewis-schaakstukken: walrusivoor, Noorwegen en het British Museum

Lewis-schaakstukken

Schaakstukken uit de twaalfde eeuw (waarschijnlijk 1150-1200), van walrusivoor en enkele van walvistand, in 1831 ontdekt op het eiland Lewis (Buiten-Hebriden, Schotland). Ze komen uit meerdere spellen en zouden in Scandinavië zijn gesneden, waarschijnlijk in Trondheim, in Noorwegen.

Het Lewis-schaakspel: een ontdekking uit 1831

In 1831 komt aan de westkust van het eiland Lewis een schat uit het zand: 93 voorwerpen, waaronder 78 schaakstukken, 14 damstenen voor het tafelspel (een spel verwant aan triktrak) en een riemgesp. De overlevering plaatst de vondst bij de baai van Uig; onderzoekers van de National Museums Scotland achten tegenwoordig de plaats Mealista waarschijnlijker, zo'n tien kilometer verder naar het zuiden. De naam van de man die ze zou hebben gevonden, duikt pas in 1863 in de bronnen op. De precieze omstandigheden, en de reden waarom deze stukken daar begraven werden, blijven onbekend.

De schat wordt al in de negentiende eeuw verkocht en verdeeld. Het British Museum verwerft 82 voorwerpen; de 11 overige stukken komen in de Schotse collecties terecht en bevinden zich nu in het National Museum of Scotland in Edinburgh.

Waarvan zijn de Lewis-schaakstukken gemaakt?

De meeste zijn gesneden uit walrusivoor, dat wil zeggen uit de slagtanden van dit dier uit de noordelijke poolzeeën, dat de Scandinaviërs in de middeleeuwen jaagden of via de handel verkregen. Enkele stukken zijn gesneden uit walvistanden. Dit dichte, crèmewitte materiaal leent zich voor fijn snijwerk: de plooien van de kleding, de vlechten, de motieven van de tronen zijn uiterst nauwkeurig. Sommige stukken droegen bij de ontdekking sporen van rode kleurstof: de twee partijen werden waarschijnlijk door kleur onderscheiden, en niet door het huidige zwart en wit.

Wie heeft ze gesneden?

De stijl van de stukken, en met name het decor van de tronen, doet denken aan de Scandinavische romaanse kunst. De meest gehanteerde hypothese is een atelier in Trondheim, een grote stad van het middeleeuwse Noorwegen; andere onderzoekers opperen IJsland, of zelfs plaatselijke vervaardiging in de Hebriden, die toen bij de Noorse wereld hoorden (het koninkrijk Man en de Eilanden). Het debat is niet beslecht. Het aantal stukken en hun verschillen in grootte tonen in ieder geval aan dat ze tot meerdere onvolledige spellen behoren.

De figuren van het spel

In tegenstelling tot moderne stukken zijn de Lewis-stukken echte kleine beeldhouwwerken. Met het in 2019 teruggevonden stuk zijn er 79 bekend:

De lopers, afgebeeld als bisschoppen met hun staf, laten zien hoe het stuk in Europa een religieuze betekenis kreeg. De torens, voorgesteld als staande wachters, hebben niets van de moderne toren met kantelen; vier van hen bijten met uitpuilende ogen in hun schild, zoals de berserkers, de krijgers-roofdieren uit de Scandinavische sagen.

Het stuk dat in 2019 werd teruggevonden

In juli 2019 wordt een wachter (een toren) die specialisten niet kenden, bij Sotheby's in Londen verkocht voor 735.000 pond sterling. Volgens het veilinghuis had een antiquair uit Edinburgh hem in 1964 voor 5 pond gekocht zonder hem te identificeren; zijn dochter bewaarde hem daarna jarenlang in een la. Verscheidene stukken van de oorspronkelijke schat ontbreken nog steeds.

Waarom zijn de Lewis-schaakstukken zo belangrijk?

• Hun zeldzaamheid: weinig middeleeuwse schaakspellen zijn zo compleet tot ons gekomen.
• Hun historische getuigenis: ze tonen hoe het spel, uit het Oosten gekomen, zich aanpaste aan de feodale Europese maatschappij, met een koning, een koningin en een bisschop.
• Hun artistieke kwaliteit: de expressiviteit van de gezichten en de fijnheid van de details maken er meesterwerken van de romaanse beeldhouwkunst in ivoor van.
• Hun rol als icoon: ze zijn een symbool van Schotland en van het schaken geworden en worden volop nagemaakt.

Waar zijn de Lewis-schaakstukken te zien?

• British Museum, Londen: het grootste deel van de schat (82 voorwerpen).
• National Museum of Scotland, Edinburgh: 11 stukken.
• Museum nan Eilean, in Lews Castle, in Stornoway (eiland Lewis): zes stukken van het British Museum zijn er sinds 2015 in bruikleen.

De twee grote musea publiceren uitgebreide beschrijvingen en foto's van elk stuk in hun online collectiedatabases, die gratis te raadplegen zijn.

Figuurtjes en replica's

Hun succes heeft talrijke replica's voortgebracht, van hars, hout of materialen die ivoor nabootsen, vaak op de schaal van de originelen, die meestal ongeveer 7 tot 10 cm meten. Deze spellen zijn vooral decoratief: de stukken, die qua silhouet sterk op elkaar lijken, zijn minder leesbaar dan Staunton-stukken voor een echte partij. Le Palais des Échecs wijdt een artikel aan zijn replica's van het schaakspel van het eiland Lewis en toont een compleet Lewis-schaakspel, inclusief bord, voor wie ze voor ogen wil hebben. Voor de andere oude stijlen, zie onze pagina over de historische stijlen.

Een spel met andere regels

De spelers van de twaalfde eeuw speelden niet helemaal het schaken dat wij kennen. Het stuk dat wij dame noemen, in het Oudfrans vaak « fierge » of « fers » genoemd, verplaatste zich slechts één veld diagonaal; de loper, toen « alfil » geheten, sprong twee velden diagonaal. De partijen verliepen dus veel langzamer. De moderne zetten van de dame en de loper kwamen pas aan het eind van de vijftiende eeuw in Zuid-Europa op. De Lewis-stukken getuigen zo van een vroege stand van het spel, precies toen het in Europa een feodaal karakter kreeg: de dame is er een zittende koningin, de loper een bisschop, de toren een krijger.

Die traagheid verklaart ook de vorm van de stukken: op een bord waar lang gespeeld werd, telde het voorwerp even zwaar als de partij. Prestigespellen waren tekenen van rang, geschonken of doorgegeven, en hun materiaal, walrusivoor, kwam van de arctische uithoeken van de Noorse wereld.

Een goede replica herkennen

Serieuze replica's volgen de proporties en uitdrukkingen van de originelen, die door de musea in detail zijn gepubliceerd. Let op de gezichten, die bij goedkope kopieën vaak vereenvoudigd zijn, op de details van de tronen (vlechtwerk, boogjes) en op het kleurverschil tussen de twee partijen: een van beide legers is vaak roodbruin getint, als echo van de kleursporen die op sommige oorspronkelijke stukken zijn waargenomen. Een stabiele voet en vilt zijn onmisbaar als je er echt mee wilt spelen, want de silhouetten, bovenaan breed, zijn minder stabiel dan een Staunton.

Bronnen: British Museum (collectiedatabase), National Museums Scotland, Wikipedia (en): Lewis chessmen, Sotheby's (veiling van juli 2019).