Saint-Claude en de Jura: de Franse traditie van houten schaakstukken

Wie het over schaakstukken « uit de Jura » heeft, haalt vaak twee naburige plaatsen door elkaar: Saint-Claude, de historische hoofdstad van de draaierij en van de pijp, in het departement Jura, en Dortan, een dorp in de Ain zo'n twintig kilometer naar het zuidwesten, waar de belangrijkste fabrikanten van schaakstukken zich hebben gevestigd. Beide horen bij hetzelfde bergmassief en dezelfde cultuur van gedraaid hout.

Waarom Saint-Claude? Van pelgrims tot draaiers

Saint-Claude ontwikkelde zich rond een abdij die in de vijfde eeuw door de monniken Romanus en Lupicinus werd gesticht. Het lichaam van abt Claudius, eind zevende eeuw overleden en in de twaalfde eeuw onaangetast teruggevonden, trok scharen pelgrims aan. Voor hen maakten de inwoners op de draaibank devotievoorwerpen van hout: rozenkransen, beeldjes, kleine souvenirs. Deze activiteit, aanvankelijk door boeren tijdens de lange winters uitgeoefend, breidde zich uit naar de naburige dorpen waar palmhout groeit, een dicht hout met fijne nerf, ideaal om te draaien.

In 1811 telde Saint-Claude al ongeveer 500 werkers in gedraaid hout, vaak tegelijk boer. In de loop van de tijd hebben de draaiers en de tabletiers hun productie gediversifieerd: spoelen, knopen, speelgoed en spellen, waaronder schaakspellen. Vanaf het midden van de negentiende eeuw maakte de pijp van heidewortel de stad beroemd, die zich nog steeds de « hoofdstad van de pijp » noemt. De komst van elektriciteit aan het begin van de twintigste eeuw versnelde de draaibanken en deed het aantal werkplaatsen toenemen: in 1911 werden in een straal van een dertigtal kilometer rond Saint-Claude zo'n 7.600 draaiers geteld.

Draaierij

Activiteit waarbij voorwerpen van hout op een draaibank worden gevormd (handvatten, spoelen, speelgoed, spelstukken). In de Haut-Jura heeft zij geleid tot de tabletterie, de pijp en de vervaardiging van schaakstukken.

Dortan, het dorp van de schaakstukken

In de negentiende eeuw leefde Dortan van het werken met palmhout, zozeer dat het soms de bijnaam « hoofdstad van het schaakspel » kreeg. Meerdere burgemeesters van het dorp waren zelf draaier of houthandelaar. Op 22 juli 1944 werd het dorp na meerdere dagen van wandaden volledig in brand gestoken door de bezettingstroepen; de werkplaatsen moesten worden herbouwd.

Twee namen domineren de geschiedenis van Dortan:

• Lardy, fabrikant van stukken van het Staunton-type in palmhout, die na de Tweede Wereldoorlog veel exporteerde, met name naar de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, vaak onder andere merken. Het bedrijf bestaat niet meer, maar zijn spellen zijn gezocht bij verzamelaars (zie de historische stijlen).
• Chavet, nog steeds actief, waarvan de geschiedenis hieronder wordt uitgewerkt.

Chavet Chess: de geschiedenis van een familiebedrijf

Chavet werkt vooral met beuk en palmhout, maar ook met berk, linde, esdoorn en noten, grotendeels afkomstig uit het Jura-massief. Het huis benadrukt een paard uit één stuk, vervaardigd met een speciale machine, en zijn « verzwaarde, gevilte » stukken die per maat genummerd zijn, waaronder het beroemde nr. 5 (zie de verzwaring en de maten).

De site Le Royaume des Échiquiers heeft geen enkele band met het bedrijf Chavet. De bovenstaande data komen uit de door het bedrijf gepubliceerde geschiedenis, overgenomen door zijn wederverkopers; we hebben ze niet allemaal kunnen toetsen aan onafhankelijke archieven.

Wat de stukken uit de Jura kenmerkt

• Palmhout, lang lokaal geoogst, om zijn dichtheid en fijne nerf (zie ebbenhout en palmhout).
• Het Staunton-ontwerp op zijn Frans, uitgevoerd voor clubspel en export.
• Het seriedraaien, waarmee generaties clubs en scholen tegen een redelijke prijs werden uitgerust.
• De nummering per maat (nr. 3, 4, 5, 6…), een gewoonte van de Franse markt geworden.

Een vakmanschap dat zich opnieuw moest uitvinden

Zoals de hele Jura-draaierij heeft de vervaardiging van schaakstukken vanaf de jaren 1950-1960 geleden onder de komst van kunststoffen en gietwerk, en daarna onder de concurrentie van lagelonenlanden. De streek van Saint-Claude richtte zich op de kunststofindustrie en het slijpen van diamant; enkele fabrikanten van houten spellen zetten hun activiteit voort. Om de handelingen van dit vak te begrijpen, zie onze pagina over de vervaardiging van schaakstukken. Om gedraaide en gesneden houten stukken uit meerdere tradities te zien, biedt Le Palais des Échecs een selectie houten schaakspellen in verschillende houtsoorten.

Bronnen: Jura Tourisme (geschiedenis van de draaierij en de pijp in Saint-Claude), Wikipedia (artikelen « Saint-Claude (Jura) » en « Dortan »), geschiedenis van het bedrijf Chavet gepubliceerd door zijn wederverkopers.