Regencja, Selenus, Dubrownik, Lardy: główne style figur szachowych

Styl zestawu wiele mówi o jego pochodzeniu i wieku. Nie wystarcza jednak, by go datować: wiele dawnych projektów powielano w XX wieku i robi się to nadal. Ten przegląd przedstawia najczęstsze formy, wraz z tym, co je wyróżnia na pierwszy rzut oka.

Styl Regencja: dawny zestaw szachowy z paryskich kawiarni

Styl Regencja

Francuski styl figur szachowych z XIX wieku, nazwany od Café de la Régence w Paryżu, wielkiego miejsca szachowego. Figury toczone, dość smukłe, ze stylizowanym skoczkiem; najczęściej z bukszpanu naturalnego i barwionego.

Café de la Régence, w pobliżu Palais-Royal, było przez ponad sto lat miejscem spotkań najlepszych graczy Europy. Używano tam figur tego typu, między innymi podczas słynnego meczu z 1843 roku między Howardem Stauntonem a Pierre’em Charles’em Fournierem de Saint-Amantem. Muzeum FIDE prezentuje XIX-wieczny zestaw Regencja, który należał do rosyjskiego gracza Michaiła Czigorina i był jego ulubionym; przechowuje się go w muzeum szachowym Centralnego Klubu Szachowego w Moskwie. Figury Regencja są w całości toczone, delikatniejsze i mniej masywne niż Staunton, przez co są eleganckie, ale nieco mniej stabilne.

Styl Selenus: smukłe figury Europy Środkowej

Styl Selenus

Styl wysokich i cienkich figur, z piętrowymi toczonymi kryzami i koronami, rozpowszechniony w Niemczech i Europie Środkowej. Swoją nazwę zawdzięcza książce szachowej wydanej w 1616 roku w Lipsku pod pseudonimem Gustavus Selenus.

Za Gustavusem Selenusem kryje się August Młodszy (1579–1666), książę brunszwicko-lüneburski. „Gustavus” jest anagramem „Augustusa”, a „Selenus” nawiązuje do Lüneburga przez księżyc (Selene po grecku). Ilustracje w jego traktacie przedstawiają toczone, smukłe figury, które wyróżnia wysokość i liczba pięter. Ten styl wytwarzano w Niemczech i w całej Europie Środkowej do początku XX wieku, zanim wyparł go bardziej stabilny i czytelniejszy Staunton. W Anglii figury te bywały nazywane „tulip” z powodu motywów kwiatowych.

Style angielskie sprzed 1849 roku

Styl Calvert wiąże się z londyńskim warsztatem Johna Calverta, tokarza działającego pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Atrybucja jest dyskutowana przez specjalistów, a niektórzy wiążą ten projekt ze starszymi formami. Rozpoznaje się go po bardzo charakterystycznym skoczku i figurach zdobionych drobnymi profilami.

Styl Barleycorn bierze nazwę od motywu ziarna jęczmienia („barleycorn”), który zdobi figury. Króle i hetmany są w nim szerokie, w kształcie beczułki; figury wykonywano często z kości, rzadziej z kości słoniowej. Handlarze często mylą Calvert z Barleycorn.

Styl St George to kolejny angielski styl sprzed 1849 roku, spotykany w kolekcjach obok poprzednich. By przeforsować swój wzór, Staunton nie szczędził krytyki tych konkurencyjnych projektów.

Dubrownik: wzór olimpiady 1950 roku

Dubrownik

Wzór figur stworzony na 9. Olimpiadę Szachową, rozegraną w Dubrowniku (Jugosławia) od 20 sierpnia do 11 września 1950 roku. Bez krzyża i mitry, o szerokich podstawach, stał się kolekcjonerskim wzorcem.

Organizatorzy zamówili w 1949 roku nowy wzór, zaprojektowany przez malarza i rzeźbiarza P. Počeka i wykonywany w Suboticy. Figury, nieobciążone, miały zielone filcowe podkładki; wyprodukowano podobno tylko około pięćdziesięciu zestawów, co czyni oryginały bardzo rzadkimi. Zestaw przerysowano w latach sześćdziesiątych, a potem na olimpiadę w Siegen w 1970 roku. Bobby Fischer chwalił go w wywiadzie radiowym, co mocno przyczyniło się do jego sławy; wbrew powszechnemu przekonaniu mecz z 1972 roku ze Spasskim nie był jednak rozgrywany zestawem Dubrownik.

Lardy i francuskie Staunton

W XX wieku region Dortan w departamencie Ain, u stóp Haut-Jura, wytwarzał w dużych ilościach figury typu Staunton z bukszpanu. Mieszcząca się tam firma Lardy szeroko eksportowała swoje zestawy po II wojnie światowej, zwłaszcza do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, często sprzedawane pod innymi markami. Jej zestawy, najczęściej z bukszpanu naturalnego i barwionego, są dziś poszukiwane przez kolekcjonerów. Historię tego ośrodka produkcji opisuje nasza strona Saint-Claude, Jura i Chavet.

„German Knight” i Staunton z Europy Środkowej

Producenci niemieccy i czescy opracowali własne warianty Staunton, z bardziej kanciastym i wyższym skoczkiem, znane jako „German Knight” lub „Bohemian”. Mecz Fischer – Spasski w Reykjavíku w 1972 roku rozegrano zestawem tego typu.

Tabela: rozpoznawanie głównych stylów

Dawne zestawy z kości słoniowej: co trzeba wiedzieć

Wiele dawnych zestawów reprezentacyjnych wykonano z kości słoniowej słonia, czasem z kości. We Francji rozporządzenie z 16 sierpnia 2016 roku wprowadziło ogólny zakaz handlu kością słoniową słonia, z ograniczonymi odstępstwami, później zmieniany; Unia Europejska również zaostrzyła swoje przepisy. Zanim więc sprzedasz, kupisz lub wyślesz dawny zestaw z kości słoniowej, trzeba sprawdzić datę jego wykonania i wymagane dokumenty. Le Palais des Échecs poświęcił artykuł temu, co mówi prawo o dawnych zestawach z kości słoniowej, który szczegółowo opisuje te warunki.

Dla tych, którzy lubią te formy, ale nie chcą szperać po antykwariatach, alternatywą są drewniane repliki: Le Palais des Échecs przedstawia zestawy szachowe w stylu historycznym, inspirowane tymi dawnymi wzorami. By cofnąć się jeszcze dalej, zajrzyj na naszą stronę o szachach z Lewis, a o wzorze, który wszystko zastąpił, przeczytasz w historii Staunton.

Kupno repliki w dawnym stylu

Większość „dawnych” zestawów sprzedawanych dziś to repliki, często wierne, czasem bardzo swobodne. Kilka wskazówek pozwala je ocenić:

• Nazwa stylu musi odpowiadać projektowi: zestaw ogłaszany jako „Regencja” czy „Selenus” powinien mieć jego proporcje, a nie proporcje Staunton, do którego dodano ozdoby.
• Materiał: oryginały były z bukszpanu, kości lub kości słoniowej; repliki z bukszpanu naturalnego i barwionego są najbliższe pierwotnemu duchowi. Kość jest nadal używana w niektórych kopiach stylu angielskiego.
• Stabilność: style wysokie i cienkie, jak Selenus, zyskują na obciążeniu i filcu, jeśli naprawdę chce się nimi grać.
• Szachownica: dawny styl dobrze współgra z planszą o polach z drewna naturalnego i prostej obwódce, a nie z planszą bardzo błyszczącą.

W przypadku oryginalnego zestawu wskazówki datowania (zużycie, sposób obciążenia, filc, kasetka, znaki producenta) liczą się bardziej niż sam styl. Kolekcjonerzy szczególnie nie ufają sztucznemu „postarzaniu”: jednolitej barwie, równomiernemu zużyciu wszystkich figur, nowemu filcowi na rzekomo starym drewnie.

Źródła: muzeum FIDE (Selenus, Regencja Czigorina), Wikipedia (en): Dubrovnik chess set, Gustavus Selenus, rozporządzenie z 16 sierpnia 2016 roku (kość słoniowa).