Mahoń, klon, orzech: drewno na szachownicę

Dużo mówi się o figurach, mniej o szachownicy. A to ona pracuje najwięcej: drewniany panel o boku około czterdziestu centymetrów, położony płasko, wystawiony na ciepło lampy lub kaloryfera, musi pozostać idealnie płaski. Wybór gatunków i sposób ich łączenia liczą się tak samo jak ich barwa.

Szachownica w kilku definicjach

Szachownica

Kwadratowa plansza z 64 polami (8 rzędów po 8), na przemian jasnymi i ciemnymi, na której rozgrywa się partię. Ustawia się ją tak, by każdy gracz miał jasne pole w prawym rogu.

Intarsja

Technika polegająca na składaniu arkuszy drewna o różnych barwach, wyciętych i złączonych krawędź w krawędź, a następnie przyklejonych do podkładu. Pola szachownicy z intarsji to kawałki forniru.

Fornir

Cienki arkusz drewna (często poniżej milimetra), skrawany z kłody i przyklejany do płyty. Fornir pozwala oszczędnie użyć rzadkich gatunków i daje planszę stabilniejszą niż lite drewno.

Gatunki na pola jasne

Klon jest używany najczęściej: kremowobiały, o dyskretnym słoju, tworzy jasne tło, na którym wyraźnie odcinają się czarne figury. Brzoza i jesion, wymieniane w normach FIDE, pełnią tę samą rolę, z nieco wyraźniejszym rysunkiem słojów. Bukszpan, rzadki w dużych powierzchniach, pojawia się w żyłkach i wstawkach, a nie w całych polach. Niektóre plansze dekoracyjne używają też jaworu (europejskiego klonu) ze względu na jego satynowy wygląd.

Gatunki na pola ciemne

Orzech jest europejskim wzorcem: czekoladowobrązowy, ciepły, bardzo stabilny po wyschnięciu. Palisander daje bardziej kontrastowy fioletowobrąz (zobacz palisander czy drewno różane). Prawdziwy mahoń (Swietenia), czerwonobrązowy, był przez długi czas drewnem angielskich plansz; dziś jest wpisany do załącznika II CITES i często zastępowany sapelli o zbliżonym wyglądzie. Heban występuje w formie forniru na najbardziej luksusowych planszach, ale kontrast z klonem bywa wtedy zbyt ostry jak na długą partię.

Narośla (karpy) — wiązu, orzecha, amboiny — to wyrośla drzewa o poskręcanym rysunku słojów. Wspaniałe na ramę lub wieko kasetki, nie są zalecane na same pola: ich rysunek zaburza czytelność pozycji.

Tabela: najczęstsze zestawienia drewna

Lite, z intarsji czy fornirowane: jaka różnica?

Szachownica z drewna litego składa się z pełnych kantówek sklejonych ze sobą. Jest ciężka i można ją naprawiać szlifowaniem, ale wrażliwa na wilgoć: każde pole się rozszerza i kurczy, a spoiny mogą się otwierać. Rzetelni producenci używają bardzo suchego drewna i zostawiają planszy w ramie możliwość pracy.

Szachownica z intarsji łączy arkusze forniru pocięte na pola i przyklejone do stabilnego podkładu (sklejka, listwy lub MDF). To najpopularniejsze rozwiązanie w planszach dobrej jakości: gwarantuje płaskość i pozwala na żyłki, obwódki i dekoracyjne ramy. Przeciwfornir (fornir naklejony od spodu) równoważy płytę i chroni ją przed wygięciem.

Szachownica drukowana lub sitodrukowa ma z drewna tylko podkład: pola są malowane lub drukowane. Jest lekka i tania, ale szybciej się zużywa i nie ma głębi prawdziwego drewna.

Czego normy FIDE wymagają od szachownicy

Od 1 marca 2026 roku normy FIDE dotyczące sprzętu bez elementów elektronicznych precyzują, że plansza ma być z drewna naturalnego, na przykład brzozy, klonu lub jesionu europejskiego zestawionych z orzechem, tekiem lub bukiem. Musi być sztywna, idealnie płaska, odporna choćby krótkotrwale na wodę, wystarczająco kontrastowa (także dla graczy z daltonizmem) i mieć matowe, nieodbijające światła wykończenie. Pola mają bok od 5 do 6 cm, a na jednym polu muszą się zmieścić cztery piony. Kwestię wymiarów omawiamy szerzej na stronie o rozmiarze figur szachowych.

Rama, obwódka i wykończenie

Rama chroni krawędzie forniru i nadaje planszy charakter: prosta listwa z orzecha, żyłka z bukszpanu, profilowana obwódka. Współrzędne (a do h, 1 do 8) wyryte lub wstawione w obwódkę są wygodne przy analizie. Jeśli chodzi o wykończenie, plansze do gry preferują lakier satynowy lub matowy, olej lub wosk: zbyt błyszcząca plansza odbija światło i męczy oczy. Aby porównać szachownice, kolekcja szachownic z drewna litego i z intarsji w Le Palais des Échecs dobrze ilustruje te różnice w ramach i wykończeniu. A jak je zachować w dobrym stanie, opisuje strona o pielęgnacji drewnianych szachów.

Jak poprawnie ustawić szachownicę

Plansza, choćby najpiękniejsza, musi leżeć właściwą stroną: każdy gracz ma mieć jasne pole w prawym rogu (pole h1 dla białych). Współrzędne wyryte na obwódce, litery od a do h i cyfry od 1 do 8, pomagają się nie pomylić. Na planszy z intarsji żyłki otaczające pola i obwódka muszą być idealnie prostopadłe: błąd w wyrównaniu widać natychmiast, gdy figury stoją na miejscach.

Plansza, stół i wymiary do gry

Normy FIDE określają też wymiary stołów turniejowych: około 110 cm długości i 85 cm szerokości (z dokładnością do 15%), przy wysokości 74 cm (z dokładnością do 10%). W domu wystarczy stół do gry lub niski stolik, o ile wokół planszy zostanie miejsce na zegar i zbite figury. Stoły szachowe z wbudowaną planszą z intarsji opierają się na tych samych zasadach budowy co plansze: fornir na stabilnym podkładzie, rama z drewna litego, matowe wykończenie.

Źródła: FIDE, normy dotyczące sprzętu bez elementów elektronicznych (obowiązujące od 1 marca 2026); CITES (załącznik II, Swietenia); The Wood Database.